De evolutietheorie van Darwin, de sensatie van de 19de eeuw ?

Het Darwinisme en de popularisering in België en Engeland in de 19de eeuw

Over het algemeen kwam het debat over de evolutietheorie in de Belgische wetenschappelijke kringen laat op gang. Geleerden die geboren werden vóór 1840 waren geen grote voorvechters van het Darwinisme, maar breiden voort op de oudere evolutionistische tradities, zoals Omalius d’Halloy die als student de lessen van Lamarck had bijgewoond. Dit onderscheidt België van landen als Engeland, Duitsland en Nederland waar de belangrijkste voortrekkers van de evolutietheorie precies tot de generaties behoorden geboren tussen 1800 en 1840.

Jean-Baptiste d’Omalius d’Halloy, Eléments de géologie, Paris: F.G. Levrault, 1831, 559 p.

Departement Gedrukte Werken, II 27.336 A

In de derde editie van de On the Origin of Species (1861) schreef Darwin een historische schets als eerbetoon aan de naturalisten die voor hem gelijkaardige ideeën hadden ontwikkeld. Ook zij waren reeds de mening toegedaan dat soorten veranderen en dat huidige levensvormen zich hebben ontwikkeld uit oudere levensvormen. Hij verwees onder andere naar d’Halloy.

D’Omalius d’Halloy (1783-1875), één van de pioniers van de moderne geologie, had reeds enkele decennia vóór het verschijnen van de On the Origin of Species in zijn Elements de géologie (1831) het transformisme openlijk verdedigd. Met deze verhandeling wilde d’Halloy een alternatief bieden voor het catastrofisme of de leer over het herhaaldelijk verdwijnen van het leven op aarde door grote geologische omwentelingen of universele rampen waardoor periodes van stabiliteit worden onderbroken. De veranderingen die zich op de geologische tijdsschaal voordoen, zoals afkoeling van de aarde en veranderende samenstelling van de gassen in de lucht, leiden volgens d’Halloy tot modificaties in de vormen van de levende wezens.

De wetenschappers geboren in de periode tussen 1845 en 1865 kregen tijdens hun studies de evolutieleer met de paplepel ingegoten en velen waren dan ook enthousiaste voorstanders. De stichtende leden van de Société d’anthropologie de Bruxelles, de toonaangevende evolutionistische biologen van de Brusselse groep (zie verder), de katholieke voorvechters van de evolutiegedachte (Proost, Laminne, de Dorlodot, Grégoir Victor, enz.) en de liberale spiritualisten waren hieronder te rekenen.

HENRY de DORLODOT, Le Darwinisme au point de vue de l’orthodoxie catholique, vol. 1, l’origine des espèces. Bruxelles et Paris: Vroman & co., 1921, 193 p.

Departement Gedrukte Werken, R 3.395

Kanunnik Henry De Dorlodot (1855-1929) wordt in 1909 door de Katholieke Universiteit Leuven naar een Londense con-ferentie gestuurd op uitnodiging van de universiteit van Cam-bridge naar aanleiding van de vijftigste verjaar-dag van Darwin’s On the Origin of Species. De Dorlodot was geoloog en paleontoloog. Deze be-slissing werd fel bekri-tiseerd in katholiek België. De Universiteit van Leuven was dus in die zin opener, vooral omdat enkele theologen het transformisme aanhingen. De Dorlodot gaf een lezing over het Darwinisme vanuit de invalshoek van de katholieke kerk om aan te tonen dat er in se geen tegenstrijdigheid hoeft te bestaan tussen Darwinisme en de orthodoxie van de kerk. Deze toespraak op de eerste conferentie kende een groot succes zodat rector Ladeuze besliste om de tekst uit te geven. Hoewel zijn pleidooi trouw was aan de decreten van de Bijbelcommissie in Rome, werd hij voor zijn ‘Leuvense’ interpretatie door de voorzitter van de Bijbelcommissie in beschuldigd gesteld. Dankzij de tussenkomst van rector Ladeuze blijft hem een veroordeling bespaard – Pius XI heeft nooit een sanctie opgelegd – en zijn boek wordt niet uit de handel genomen. Maar uiteindelijk zal de rector geen ‘imprimatur’ meer geven voor de uitgave van zijn toespraak op de tweede conferentie over de evolutie van de mens. [7]

Zelf schrijft Dorlodot zeer vereerd te zijn dat de delegatie van de Katholieke Universiteit te Leuven in Cambridge wordt erkend, terwijl in België kritiek over deze zending wordt gespuid. ’Le conseil rectoral me faisait l’honneur de me choisir pour représenter l’université à ces festivités scientifiques.[…] L’hommage rendu par le premier corps savant du monde catholique au fondateur du Darwinisme fut hautement apprécié en Angleterre. [...] les applaudissement redoublèrent, lorsque le maître des cérémonies, enflant la voix, appela : ‘The delegate of the Catholic University of Louvain’. L’élite des catholiques anglais partagea ce sentiment. […] la plus haute autorité catholique de l’Angleterre fit voir de quel œil favorable elle envisageait l’honneur que notre Université avait jugé devoir rendre à la mémoire du grand naturaliste anglais et à son œuvre.

En Belgique cependant, cette démarche a causé certains étonnements, et même soulevé des critiques. J’ai pensé qu’ayant été chargé, en cette occasion, de représenter l’Université, j’avais quelque qualité pour établir, devant le corps professoral, que notre Université catholique n’a pas forfait, en cette circonstance, à l’honneur de son nom : c’est ce qui m’a décidé à vous entretenir du ‘Darwinisme considéré au point de vue de l’orthodoxie catholique’.

[1 S.F. HARMER, archivaris/conservator dpt. Zoölogie, British Museum (Natural History), ‘Memorials of Charles Darwin’, in British Museum (Natural History), Special guide, nr. 4, London, 1909.

[2Fixisten verklaren dat soorten niet veranderen of verdwijnen behalve onder invloed van hun omgeving. Zie het Lexikon, p. 45.

[3Waarschijnlijk wordt hier de brief bedoeld van 5 sept 1857, in Vie et correspondance de Charles Darwin, p. 625-633.

[4‘Darwin, Charles Robert’, in Elsevier Encyclopedie, vol. 7.

[5The Times du 21 avril 1882, p. 5.

[6The Times , 21 april 1882, p.5.

[7VAN DYCK (Marie-Claire) & LAMBERT (Dominique), L’Université de Louvain et le Saint-Office, dans Louvain, nr. 177, 2009.

[8 http://www.cofe.anglican.org/darwin...: “Good religion needs good science.”



















info visites 283439

     COCOF
                      Avec le soutien de la Commission
                           communautaire française